Evrim Teorisi ve İslâmiyet

Şakir Keçeli / Doç. Dr. Özgür Savaşçı¹

“Yarım hoca dinden / Yarım hekim candan eder.”

Atasözü

Giriş

İnsanoğlu düşünmeye ne zaman başlamıştır bilinmez ama; insan, “aklının ermeye” başladığı zamanlardan başlayarak nereden niçin geldiğini ve nereye niçin gideceğini hep merak etmiş; bu sorulara ulaştığı olgunluk (kemâlât) ve bilgi derecesinde yanıtlar vermeye çalışmıştır. İlk insanlar karşılaştıkları yıldırım, yangın, fırtına, ay ve güneş tutulması gibi doğa güçleri karşısında, bunların neden oluştuklarını bilmediklerinden, korkuya kapılmışlar; bu olaylardan da birtakım “tanrıları” sorumlu tutmuşlardır. Bu dönemlere çoktanrılı (politeist) dönem adı veriyoruz.

İnsanların, her şeyin tek bir müsebbibi (sebep olanı) bulunduğu görüş ve inancına ulaşması kolay olmamıştır.² Her şeyin tek bir müsebbibe (nedenine) dayandırıldığı inanç sistemlerine Tek Tanrılı (monoteist) Dinler adı verilir. Bunların başında da bilindiği gibi Musevȋlik, Hıristiyanlık ve İslam dini gelir.

Aydınlanma Çağı’ndan (18. yy’dan) başlayarak bilimsel-teknolojik alanlarda aklȋ özgürlüğüne kavuşan insanoğlu her şeyi sorgular olmuş, her şeyin nedenini, niçini araştırır olmuştur. Kuşkusuz bu gelişme yüce Tanrı’nın iradesi doğrultusundadır. Çünkü, İslam’ın Türk yorumu olan Bektaşiliğe göre Tanrı gizli bir hazine iken bilinmek, görünmek istemiş ve bu nedenle evreni (ya da evrenleri) yaratmıştır. İnsan, sorgulayıp araştıracak ki, Tanrı’sını bulsun, bilsin. Bektaşiliğe adını veren Hz. Hünkâr Hacı Bektaş Veli bu durumu dört sözcükle çok özlü bir şekilde çok güzel ifade etmiştir: Ara – Bul – Bil – Ol³!

Bilimin, özellikle doğabilimlerinin 20. yüzyılda büyük ivme kazanarak geometrik olarak hızla gelişmesi, insanları her şeyi bilimle açıklayabilecekleri zannına yöneltmiştir. Ateizm akımının bilimin ivme kazanmasından sonra ortaya çıkışı bir rastlantı olmasa gerektir. Bu konuyla ilgili Werner Heisenberg’in (1901-1976) çok ünlü bir özdeyişi vardır: Doğabilimleri bardağından içilen ilk yudum insanı ateist yapar, ama bardağın dibinde sizi Tanrı beklemektedir⁴.

Bugün gelinen nokta odur ki, doğabilimleri alanında Büyük Patlama Kuramı (İng. Big Bang Theory, Alm. Urknalltheorie) evrenin yaratılışı konusunda en tutarlı bir kuramdır. Çünkü bu kuramı çürütecek aynı derecede tutarlı bir karşıt kuram bugüne değin geliştirilemediği gibi, Büyük Patlama kuramı gittikçe daha da doğrulanmaktadır.

Türkiye’nin ciddi dergilerinden biri olan Bilim ve Ütopya Dergisi’nin 185. sayısında “yaratılış inancı” (veya teorisi), pozitivist bir yaklaşımla eleştirilmiştir. Bize göre bu bakışın bilimsellikle ilişkisi yoktur.

Biz bu yazımızda insanlığın aklını her zaman kurcalamış olan “Evren nasıl yaratıldı? Ne için yaşıyoruz?” sorusuna İslam açısından yanıt vermeye çalışacağız. Kanımız odur ki, hangi düşünce ve inançta olursa olsun, yukarıdaki bu iki temel soruya tutarlı bir yanıt veremeyen insanın en azından kendisiyle ilgili bir sorunu vardır.

En son söylenecek sözü en başta söyleyerek konumuza girmek istiyoruz. Evrenin oluşumunu hangi bilimsel verilere dayanarak açıklarsak açıklayalım, bilimin (başka bir deyişle aklın) gelip dayandığı ve tıkandığı, yani yanıtlayamadığı sorular ve sınırları vardır. Bilimin bittiği yerde inanç başlar. O inancı kabul edip etmemek kişiye kalmış bir durumdur.

İşte, “Büyük Patlamadan önce ne vardı (veya ne oldu)” sorusu, bilimin tıkandığı böyle bir sorudur.

Oysa bu soruya bilimsel değil de, dinsel olarak yanıt vermek olanaklıdır. Büyük Patlamadan önce, Bâkî (zaten hep var olan) sıfatını taşıyan ve Türkçesi Tanrı, Arapçası Allah, Farsçası Hudâ, Almancası Gott, İngilizcesi God, Grekçesi Deos, Latincesi Deus olan Yüce Yaratıcı vardı. O görünmek istediği için Kün, yani “ol” buyruğu ile Büyük Patlama oldu ve böylece Evren (Kâinat, Universum) yaratıldı.

Şimdi asıl konumuza geçmeden önce kısa ve öz olarak, aynı zamanda herkesin anlayabileceğini umduğumuz bir yalınlıkta Büyük Patlamayı anlatmaya çalışalım.

Gü­nümüzde gökbilimcilerce benimsenen modellere göre Evren 13,7 milyar yıl önce çok yüksek sıcaklıkta aşırı yoğuşmuş bir yapıya ulaştı ve hızla genişlemeye başla­dı. 1948'de G. Gamow bu yoğuşum ev­resinden kalmış izotop bir fosil ışınımın tüm Evren'de bulunması gerektiğini öne sürdü. Nitekim 3 K[elvin]'e değin soğutulmuş bir cismin yayacağı ışınıma eşdeğer olan bu ışınım 1965'te ortaya çıkarıldı⁵.

Bu teori İslâma aykırı değildir. Aksine Kur’ân, 21. Enbiyâ Sûresi 30. âyetinin sözlerini desteklemektedir. Çünkü bu âyetin ilk bölümünün sözleri şöyledir: “ …Göklerle [gezegenler ve yıldızlarla] yerin bir tek bütün olduğunu [yani bir nokta gibi olduğunu] ve bizim [yani Tanrı’nın] sonradan onu ikiye ayırdığımızı görmüyorlar mı? Hâlâ inanmayacaklar mı?” ⁶

Evrenin oluşum süreci başlangıcında oluşan madde (Alm. Materie) ile karşıt-madde (Alm. Antimaterie) birbirlerini yok etseler de, süper simetri adı verilen bu simetri durumu kırıldı (simetri kırınımı, Alm. Symmetrie­bruch) ve önce madde, sonra yıldızlar ve gökadalar (galaksiler) oluştu. Bektaşiliğe göre bu simetri kırınımı tesadüfî olmayıp Tanrı’nın saptadığı yasalar (sünnetullah) uyarınca meydana gelmiştir.

Şekil 1: Büyük Patlama ve Evrenin Oluşumunda Aşamalar.

Aşağıdaki Şekil 2’de ise şekil 1’in biraz daha detaylandırılmış hâlini açıklamalarıyla birlikte veriyoruz.

1 K (Kelvin) = Eksi 273 C (Derece Celcius)	Geçen Zaman ve Isı Durumu	Açıklamalar
	2,73 Kelvin 109 yıl 300.000 Yıl 1013 saniye 102 saniye 10-1 s 1010 K 10-15 saniye 10-35 saniye 10-43 saniye 1032 K	Bugünkü durum Yıldız ve Galaksiler oluşuyor Evren saydamlaşıyor. İlk atomlar oluşuyor. Helyum atomları oluşuyor. Zayıf etkileşim gücü ile elektro zayıf kuvvet, birbirinden ayrışıyor Madde ve karşıt-madde birbirlerini yok ediyor. Şişme evresi, Kuvvetli Etkileşim Gücü ayrışıyor. 7 Süper Simetri Büyük/İlk Patlama

Bilimin Henüz Açıklayamadığı Sorular:

1. Bugün Evrenin her tarafında geçerli olan ve başlangıçta bir arada bulunan dört ana kuvvet (Zayıf Çekirdek Gücü, Kuvvetli Çekirdek Gücü, Elektromanyetik Güç ve Çekim Gücü) nasıl bir tek formüle indirgenebilir?

2. Bugün evrendeki bütün maddelerden bariyonik (yani ağırlığı olan) olanlarının oranı yaklaşık % 15’tir. (Şekil 3’e bakınız). Bunun ancak yüzde 1,3’ünü görebilmekteyiz. Evrenin Yüzde 12’si karamadde halindedir. Bunu dolaylı olarak kanıtlayabiliyoruz.

3. Bariyonik olmayan kara-maddenin evrendeki oranı ise % 86,7’dir. Bilim insanları bariyonik olmayan bu kara-maddeye Tanrı maddesi adını vermektedir. Tanrı maddesinin niteliği hakkında en küçük bir fikrimiz yok.

	Bariyonik kara-madde yakl. % 12 Bariyonik ışıyan madde yakl. % 1,3 Bariyonik olmayan kara-madde yakl. % 86,7
Şekil 3: Madde Türlerinin Evrendeki Dağılım Oranları8

Tanrı maddesi sözlerinden Kamutanrıcılığı düşüncesini savunduğumuz sonucu asla çıkartılmamalıdır. Hıristiyan Tasavvufunun kabul edip savunduğu Kamutanrıcılığını Bektaşîlik asla kabul etmez⁹. (Bu konuyu ayrı bir makale ile ileride açıklamayı düşünüyoruz.)

Evrenin oluşumuyla ilgili daha ayrıntılı bilgi isteyenlere, Steven Weinberg’in alanında çığır açmış olan İlk Üç Dakika adlı yapıtını salık veririz¹⁰.

Bu ülkede yaşayan insanların, Tanrı’ya ve O’nun yaratıcı eylemlerine inanmak gibi bir zorunluluğu yoktur. Esasen böyle bir zorunluluğun olduğunu düşünmek de Kur’ân-ı Kerîm’in buyruklarına da aykırıdır. Çünkü Kur’ân Bakara Sûresi 256. âyetinde şöyle denmektedir: “Dinde zorlama yoktur. Ayrı eğri, doğru yol / Tâgût¹¹ kötü yol… Sen de bu gidişten uzak ol…” ¹² Ama inanmayanlar da inananların inandıklarına saygılı olmak zorundadır. Eleştirdiğimiz dergi kapağında altını çizerek İslâma inananların inandığı yaratıcı ve yaratılış inancının bir safsata olduğunu yazmaktadır. Halkımız arasında safsata sözcüğü hakaret ve küçümseme sıfatı olarak kullanılmaktadır. Biz bu yanıtımızda Bektaşîliğin gereği olan nezaket ve incelik kurallarına bağlı kalmaya çalışacağız. Çünkü bizim inancımızın parolası şudur:

İncitme âdemi ger düşmanın olsa Şefkatli¹³ görün âleme, çünkü bu Şân-ı İlâhi’dir¹⁴

Kaldı ki dine saldırmak, onu yıpratıp yok etmez. Aksine, onu hem gericileştirir ve hem de gericileşen yaşamını uzatır. Bizlere inanmayanlar, ünlü materyalistler Karl Marks ve Fredirich Engels tarafından kaleme alınan Din Üzerine adlı kitaba bir bakmalılar.¹⁵

Aynı din farklı coğrafyalarda, farklı sınıflarda, farklı uluslarda (veya halklarda) ve farklı zamanlarda farklı farklı yorumlanır. İslâm dini ve öteki dinler hakkında yargıda bulunurken, bu gerçek asla gözardı edilmemelidir.

Öte yandan, İslâm dîninin temel kaynağı olan Kur’ân-ı Kerîm’in ilk muhatapları ilkel ve sadece on üç kişinin okuma yazma bildiği¹⁶ cehalet topluluğudur. Bu nedenle Yüce Tanrı, bazı gerçekleri insanlardan gizlemiştir. Aksine davransaydı “Anakent ve çevresi” (Mekke ve çevresi) İslâma direnecek ve bu din ölü doğmuş olacaktı. İşte o yüzden Yüce Tanrı, bazı gerçekleri sıradan olan, yani belli bir eğitim sürecini yaşamayan insanlardan gizlemiştir. Bu gerçekleri seçkinlerin anlayabileceği bir dille anlatmıştır. Başka bir anlatımla Kur’ân’ın bir zâhiri, bir de bâtınî anlamları vardır. Nitekim, “Ben Allah’ın konuşan Kur’ânıyım” diyen ve Hazret-i Muhammed tarafından “ilmin [İslâmın] kapısıdır” diye tanımlanan Hazret-i Alî’ye göre; “Kur’ân-ı Kerîm’in hiçbir âyeti yoktur ki dört anlamı bulunmasın; zâhir, bâtın, had ve muttala (İlâhi tasarım, project, divin). Zâhir dil ile ikrar içindir. Bâtın kalp ile kavramak, onay içindir. Hadd meşru [legal, hukuksal] olanla olmayanı belirtir. Muttala ise, Allah’ın her bir âyeti ile insanda gerçekleştirmeyi buyurduğudur”. ¹⁷

Tartıştığımız konuyu yakından ilgilendirdiğinden, bu konuya devam etmek istiyoruz::

“… Abdullah ibni Abbas¹⁸Mekke’ye on iki mil uzaklıktaki Arafat Dağı üzerinde toplanmış büyük bir insan topluluğuna 65. [Talâk] sûresinin 12. âyetine ¹⁹ işaret ederek şöyle haykırdı: “Ey insanlar! Size bu âyeti bizzat Peygamber’den duyduğum yorumlayışa göre yorumlasam, siz beni taşlardınız (Corci Zeydan, c. 1, s. 34).” ²⁰

Hemen hiç değişmeyen, yani tekdüze olan bir doğada yaşayan Mekkeliye evren sürekli değişim halindedir denilseydi İslâmı kabul ettirmek olanaklı olabilir miydi? Nitekim Hazret-i Peygamber, insanlardaki put sevgisini yıkmak için resmi hoş görmemiştir. Aradan bunca zaman geçmiş ve bu geçen zaman içinde insanlık binlerce mucizeler yaratmış, ama bazıları hâlâ “ resim yapmak haramdır” demektedirler.

Bazı gerçekleri, ciddi bir islâmî ve tasavvufî eğitim almamış insanlardan gizlemek İslâm dünyasında bir gelenek ve hatta bir kural haline gelmiştir. Abdullah ibni Abbas’tan yaklaşık 650 yıl sonra yaşayan Ahî Evren (veya Evran, vefatı 659 H. / 1171 M.) şöyle diyor:

“Nice ilim cevherleri var ki; onu ortaya saçarsam bana, ‘sen putperestsin’ diyeceklerdir.

Müslümanlar kanımın dökülmesini mübah [hukuka uygun] sayacak ve en kötü şeyleri reva göreceklerdir.

Cahiller görüp de fitne çıkarmasınlar diye ilmimin incilerini gizliyorum.” ²¹

Ahi Evren’in haklı olduğu Hallac-ı Mansûr’un, Maktûl Suhreverdî’nin, Seyyid İmâdeddîn Nesîmî’nin başına gelenlerle sabittir.

Bu nedenlerle Kur’ân’ı yorumlarken veya İslâmla ilgili konuşup yazarken, sözel (zâhirî) yorumlarla birlikte, içrek (bâtınî) yorumlara da dikkat etmek gerekir.

Ciddi bir eğitimden geçmemiş cami hocasının veya sokak insanlarının değerlendirmelerinden, tanımlarından hareketle bu din hakkında karar vermek, bir buçuk milyar insanın inandığı İslâma karşı haksızlıktır, insafsızlıktır.

Üzülerek söylüyorum, Bilim ve Ütopya Dergisi’nin bu sayısında yayımlanan makalelerin büyük çoğunluğu, İslâmiyetin tasavvufî yorumu açısından tam anlamı ile bilgisizlik örneğidir.

Derginin yazarlarının düşüncelerini söyle özetleyeceğiz:

“Evrenin bir Yaratıcı (Tanrı) tarafından yaratıldığını ileri sürenler, yani dinler evrim (tekâmül) kavramına inanmıyorlar.

Dinlere ve islâmiyete göre evren ile dünyamız, bir çırpıda ve de kıyamete değin, hiç değişmeyecek şekilde yaratılmıştır.

Okuyucumuzun daha rahat bilgilenmesi için, sayın Prof. Dr. Ali Demirsoy’un makalesinden bazı özetler aktarmakta yarar görüyoruz:

* Çocuklar doğduklarının ilk birkaç ayında bazen çok daha uzun bir süre, gaz sorunu yaşayarak ailelerini ve kendilerini perişan ederler. Bu gaz ya anadan geçer yada çocuğun sindirim sistemindeki tasarım hatasından kaynaklanır.

Bir evrimciye sorsanız, ağaçtan ağaca atlarken anasının sırtına yapışarak [acaba anasının sırtına yapışan çocuk bu yapışmayı nasıl öğrenmiş ki?] her sıçrayışta sürekli gazını çıkaran bir canlının böyle bir sorunu olmamıştır (…) Ne zaman ki doğal yaşamdan ve doğal evrim sürecinden ayrıldık bu gaz sorunu çıktı.

* Osteoporoz (kemik erimesi) bu gün kırk yaşını geçmiş herkesin korkulu rüyasıdır ve geçici de olsa tedavi için önemli harcamalar yapılmaktadır. Her şeyli bilen Doğaüstü Güç [yani Tanrı], ömrümüzün ortalarında neden bizi oluşturan iskeletin içini boşaltsın ve kırıklarla uğraştırsın. Bunların içine her besinimizde bolca bulabileceğimiz kalsiyumu yerleştirme güç mü olacaktı? Yoksa bu da mı Takdiri İlahi hanesine yazılacak?

Ancak bir evrimciye sararsanız kemikler işlev gördüğü sürece ve doğada güç kullandığı sürece sağlıklı kalır; sürekli kitap okuyan ve dua eden birinin kemikler (bu arada kaslar) üzerindeki tonus (basınç etkisi) azalacağı için içini boşaltması kaçınılmazdır. Evrim, gerçekler üzerinde işlev yapar, acımasızdır, tarafsızdır duygular ve sevgiler üzerinde değil.

* Menopoza girmiş her kadının rahim kanseri ve meme kanseri korkulu rüyasıdır. Çocuk yapma yetisini yitirmiş ve başka bir görevi kalmamış bir organın vücuttan kaldırılması çok zor biyolojik bir işlem değildir. Böyle bir korkuyu insanlara yaşatmanın ne anlamı var?

Ancak bir evrimciye sorarsanız o size der ki, doğa bir canlının üreme gücünü yitirmiş bir bireyi barındırmak gibi bir lüksü olmadığı için uygun yöntemi geliştirme denemesine girmemiştir.

* Bir anlamda dünya tamamlanmamış bir tasarım olduğu için evrim sürmektedir. Eğer her şey mükemmel olsaydı evrimleşmeye gerek duyulmayacaktı. Halbuki canlı daha iyi daha etkili, daha uyumlu yapıyı kazanabilmek için 3-8 milyar yıldır daha yetkin olmayı aramaktadır. … Tanrısal bir tasarımda ilk olarak basitini yapma, daha sonra kullana kullana etkilisini geliştirme gibi bir mantık olamaz..

Artırılması olanaklı olan bu açıklamalardan ulaşılması gereken sonuç şudur: Evren ve dünya yaratılmamıştır. O bir evrimin (tekâmülün) bir ürünüdür. Dinler, evrenin ve dünyanın evrimini inkâr ettikleri için, onların söyledikleri “safsatadır”. Bu nedenle de Yaratıcı bir Tanrı yoktur.

Özetle aktarmaya çalıştığımız bu yargı İslâmın tasavvufî yorumuna, bu arada Bektaşiliğin teolojisine (Tanrıbilimine) aykırıdır. Derginin yazarları Kabe’de şeytan taşlayan hacılar gibi, beyinlerinde yarattıkları fiktif İslâma durmadan ve hırsla taş atmaktadırlar.

Muhatabı sıradan halk olan, entelektüellerden [tasavvufun dili ile havas’tan] uzak yaşayan cami hocasının veya şeriatın İslâm dini olduğunu iddia eden ve İslâmın gerçek anlamını kavrayamayan medrese ulemâsının söyleyip yazdıklarından hareketle bu yargıya varmaktadırlar.

Şüphesiz şeriatsız Müslümanlık olmaz. Ama, “şeriat var şeriattan içeri”…

Kur’ân’a, Yani Gerçek İslâma Göre Tanrı, Evren ve Yaratılış

“O, [Allah] her ân yaratma halindedir”

55. Rahmân Sûresi 29. âyet. ²²

Bilim ve Ütopya Dergisi’nin yukarıda numarasını sunduğumuz sayısında makalesi bulunan yazarlar Darvin’in ünlü teorisini adeta fetiş haline getirmişlerdir. Bu yazarlara göre İslâm dîni ve öteki dinler evrimi kabul etmemektedirler.

Yukarıda sunduğumuz Rahmân Sûresi 29. âyeti bu yargıyı kökten yıkmaktadır. Kaldı ki Bilim ve Ütopya Dergisi’nin önceki sayılarında, İslâm Filozoflarının, Darvin’den yüzlerce yıl önce, evrimi savundukları, ciddi kaynaklara dayanılarak kanıtlanmıştır.

Bilim insanlarına göre 0 (sıfır) anında “Olağanüstü küçük hacim içinde olağanüstü yoğunlukta “Ylem” adı verilen ilksel uzay zaman varlığı” ortaya çıkmıştır. Bunu “Planck zamanı: kütle çekiminin ortaya çıkışı. Uzay zamanının büyümeye başlaması” izlemiştir.²³ Bu süreç milyarlarca yıl devam etmiş ve sonunda yaşadığımız bu dünya meydana gelmiştir. Bilim insanları bu tezlerini aksi kanıtlanmayacak kanıtlarla kanıtlamadıklarına göre, savları bir teori (inanç) olmaktan ileri geçemez.

Acaba İslâm dîninin Türk yorumu olan Bektaşîlik, dünyanın ve üzerinde yaşayan canlıların ortaya çıkmasını nasıl anlatmaktadır? Başka bir söylemle; İslâm dîni ve Bektaşîlik, evrimi ret mi ediyor?

Ezelde (başlangıçta) ne mekân, ne de zaman, ne yön, ne madde ve ne de güç vardı… Sadece O vardı…²⁴ Bunlar olmadığı için bu dönemin akılla, bilinçle tanımlanması olanaksızdır. Tasavvuf dilinde bu döneme “Âlem-i amâ veya Kemûn” adı verilir.²⁵

Âlem-i amâ’da bulunan Tanrı; “nitelikten, şekilden [yani nicel ve nitel sıfatlardan], keyf [şekil ve iyilik] ve kemden [nicelikten], bütünü ile muarrâ [temizlenmiş] ve müberrâ [arınmış, soyutlanmış] idi. O’na, [yani Tanrı’ya] Salt Varlık” idi diyebiliriz … Bu nedenle, bu âlem-i hadisât [yaratılanlar, evrenler] bu tecelliyat [görünürlük] olmadan önce, ancak Vücûd-ı mahz [gizli vücut, Tanrı], bir Vücûd-ı sırf var olmak hassasiyetiyle, her türlü nitelik ve nicelikten uzak bir Vücûd-ı mutlak vardı denilebilir. Bu varlığa terminolojide “Vücûd-ı Baht” da demişlerdir ki, bu “Yalnız Varlık” anlamına gelir”.²⁶

Tanrı Salt (Mutlak) Güzel’dir. Bu nedenle O’nda, O’nun güzelliğini çirkinleştirecek bir eksiklik, bir kusurun sonsuzda biri bile yoktur.

Bektaşîliğe ve İslâm mutasavvıflarına göre Tanrı, bu güzellik nedeni ile kendi kendine âşık oldu. Kendi güzelliğini görmek ve sevmek istedi. İranlı düşünür Molla Câmî’nin dili ile: “Kendi kendine aşkın kumarını oynuyordu. / Kendi kendine sevgilinin şarkısını söylüyor­du” (Rıza Tevfik, s. 237)²⁷ Ama ezelde (öncesizde) Tanrı’ya ayna olacak veya O’nun güzelliğine aşık olacak, aşkın ateşi ile “güneşleri bile yakacak” ²⁸ bir varlık yaşamıyordu. Oysa Salt Güzel olan yüce Tanrı, her güzel gibi, sevilmek istiyordu. Bu istek başta insan olmak üzere evrenlerin yaratılması kararının verilmesine neden oldu.

Tanrı yaratılışın nedenini şu sözlerle açıklamaktadır: “Küntü kenzen mahfiyyen [gizli bir hazine idim] ahbebtü [sevdim] halâktü’l-halka li u’refe”. Yani: “Ben gizli bir hazine idim. Sevilmek için halkı yarattım.”²⁹

Demek ki insan , bir aşkın, bir sevdanın ürünüdür. Yaratıkların içinde meleklerin değil de insanın ilk sırada yer almasının nedeni de, onda sevgi ile nefretin; kin ile bağışlayıcılığın, alçakgönüllülük ile kibirin vb. bir arada bulunmasıdır. Bu çelişkilerin bir arada bulunması yüzünden insanın aşkının riya olup olmadığı rahatlıkla bilinebilir. Oysa melekler Tanrı’yı sevmek üzerine programlanmışlardır. O yüzden onların Tanrı sevgisi, kendilerinden değil, melekleri programlayan Yaratan’dan geldiği için değerli değildir.

Şüphesiz bu inanca, maddeden başka gerçek olmayacağına inananlar inanmayacaklardır. Onlara göre duyularla algılanmayan nesneler gerçek değildir. Ayrıca İslâmın şeklȋ yorumcuları da, sözlerini aktardığımız hadisin gerçek olmadığı inancındadır. Ama Bektaşîler ve İslâmın tasavvufî yorumcuları, hadisin gerçekleri yansıttığına inanırlar.

Evet, bu hadis gerçektir. Hem de güzel bir gerçektir. Çünkü evrenin, insanın; bir sevginin, bir aşkın ürünü olduğunu anlatmaktadır.

Böylece, din, ahlâk, hukuk ve giderek yaşamın kendisi, bir sevgi ve aşk haline dönüştürülmektedir.

Yukarıda Arapça aslı ile birlikte Türkçe karşılığını sunduğumuz hadis insana kimlik ve kişilik kazandırmaktadır. Çünkü yüceler yücesi Tanrı kendi güzelliğini insan aynası ile seyretmektedir. O ayna olmasa Tanrı’nın salt “güzelliği [on] para [bile] etmez”. ³⁰

Bu inanç insanı kul olmaktan çıkartmaktadır. Eğer insan gerçekten insansa, kendisine verilen bu onurum altında kalmaz ve Tanrı’yı sever ve sürekli gönlünde yaşatır…

Bu inanca veya teoriye inanmayanlar evreni bir noktanın parçalanması ile başlatmakta onun gerisine gidememektedirler. Biz ise, bu büyük patlamanın gerisine gidiyoruz.

Tanrı yaratma kararını verdikten sonra ne oldu?

Önce evrenin en ince ayrıntılarına değin bir planını, bir projesini yaptı. Yaratılışın başladığı andan, kıyamete değin gelişecek tüm olaylar proje olarak birer birer saptandı. Ayrıca sürekli yaratılışa egemen olacak doğa yasaları da, birer birer belirlendi.

Bu tasavvurdan, yani planlamadan sonra ilk olarak, insanların ruhlarının yaratılması sürecine geçildi. Bektaşîliğe ve İslâm tasavvufuna göre, ilk yaratılan insan ruhu Hz. Muhammed’in ruhudur. Çünkü Tanrı bir başka kudsî hadisinde Peygamberimize: “Levlâke levlâk lemâ halaktü’l-eflâk”; yani “Sen olmasaydın! Sen olmasaydın, bu evrenleri yaratmazdım” diye buyurmuştur.³¹ Hz. Muhammed, Hz. Alî’ye, “Seninle ben aynı nurdan yaratıldık” dediği için de Hz. Muhammed’in ruhu ile Hz. Alî’nin ruhu birlikte yaratılmıştır.

Hz. Âdem’in ruhu ve dolayısıyla tüm insanların ruhu Hz. Muhammed’in ruhundan sonra yaratılmıştır. Bunu Edib Harâbî şöyle anlatır: “Kaf (u) nun hitâbı izhâr olmadan / Biz bu kâinâtın ibtidâsıyız / Kimseler vâsıl-ı didâr olmadan [Tanrı güzelliğini idrak etmeden] / Ol Kabe kavseyn’in ev ednâsıyız” ³² derken bu olayı anlatmaktadır. ³³

Kur’ân’ın 21. Enbiyâ Sûresi 107. âyeti de, yukarıdaki hadisin sözlerini destekle­mektedir. Çünkü bu âyetin sözleri şöyledir: “Biz seni yolladık rahmet olmak üzere. / Hakk’tan rahmettir diye yolladık evrenlere.” Hz. Muhammed’in ruhundan da, bütün insanların ruhu yaratılmıştır.

Öyleyse insanlar tam anlamı ile eşittir. Onlar arasında ayrımcılık yapmak, yaratılışın özüne aykırıdır. Ne var ki, bu eşitlikçiliği kozmopolitlik olarak anlamamak gerekir. Çünkü Muhammed Peygamber, “hubbü’l- vatan mine’l-iman” (yani vatan sevgisi inancın olmazsa olmazıdır) diye buyurmuştur. O yüzden Bektaşî, insanlar arasında ayrımcılık yapmaz; ama vatan söz konusu olduğunda eşitlikçilik duygusunu kaldırır atar.

Prof. Dr. Ali Demirsoy’a sorarsanız insanın, öteki yaratıklardan farkları yoktur ve insan asla eşref-i mahluk (yaratıkların en onurlusu) değildir. O bu konuda şunları yazmaktadır:

“… Evrimciye sorarsanız? Doğa kimseye yönelik ve farklı bir statü tanımamıştır. (…) Hele hele Eşref-i mahluk gibi bir özel durumu hiç tanımaz, insanı canlılardan hiç ayırmaz. Ona özel bir imtiyaz tanımaz. (…)”

Oysa, İslâm dini ve Bektaşîlik bunun tam aksini söyler. Çünkü insan onurlu bir yaratıktır. Kur’ân-ı Kerîm 2. Bakara Sûresi 31. âyeti, Tanrı’nın insana “eşyanın adlarını”, yani “yaratılışın kurallarını ve gelişimini anlatan doğa yasalarını” öğrettiğini söylemek­tedir. Bu güç ve kudret, melekler ve İblȋs dahil hiçbir canlıya verilmemiştir.

Aradan geçen zaman Kur’ân’ın bu tebliğinin gerçeklere uyduğunu göstermektedir. Çünkü şu anda insan, akıl almaz yaratıcılık örnekleri vermektedir. Yaratıcılık alanında o kadar ilerlemiştir ki, bu günlerde başa dönmekte ve “büyük patlamayı” (Tanrı’nın Ol buyru­ğundan hemen sonraki anı) İsviçre’de temsilî olarak canlandırmaya çalışmaktadır.

İnsanlık, “Gayb Âleminde” gönlüne yazılmış olan adları, yani doğa yasalarını öğrenip yaşama geçirdikçe, dünyaya egemen olmaktadır. Eğer daha fazla kâr elde etmek için çıldırmazsa, bu dünyada cenneti kuracak ve giderek evrene egemen olacaktır. Çünkü o Kur’ân-ı Kerîm’in buyurduğu gibi, “Tanrı halîfesidir” (ardasıdır). Yüce Tanrı, diğer yaratıklara bir veya birkaç sıfatını verirken insana, zâtî (görünen) ve subûtî (edimsel) sıfatlarının (niteliklerinin) tümünü vermiştir.³⁴

Acaba böyle bir tasarım olanaklı mıdır?

İnsan soyunun DNA’yı bilmediği bir çağda Hz. Alî (598- 661 M.) insanın küçük bir evren (mikrokosmos) olduğunu şu sözlerle anlatmıştır:

“Derman sende, fakat senin haberin yok; / Derdin senden fakat sen görmüyorsun. / Kendini küçücük bir beden [cism-i sagȋr] sanıyorsun. / Oysaki koskoca âlem dürülmüş içinde senin. / Öylesine apaçık, apaydın kitapsın ki / Gizli şeyler onun harfleri ile meydana çıkmada, / Dışarıya ihtiyacın yok senin, / Gönlünde yazılmış yazılar her şeyden haber verir sana”. ³⁵

Yine Hz. Alî, bir başka dörtlüğünde de şunları söylemiştir: “Dıştan bir kanıt veya haber aramaya lüzum ve ihtiyacın yoktur. Sende var olan kalbin [Hz Alî sende olan DNA dese Mekke halkı “galiba Ebû Talib aklȋ dengesini yitirdi” diyecekti] gizli olan her şeyden haber verebilir”.³⁶

Bektaşîlik inancına göre, evrende ne varsa onun bir benzeri insanda da vardır.³⁷ Bu nedenle de insan evrenin özü ve özetidir. İnsan vücudunun yapısı, yaşamı süresince karşı karşıya kalacağı psikolojik, toplumsal ve sosyolojik sorunların çözülmesine yardımcı olacak bilgi ve deneyimler insanın DNA’sında yüklüdür.

Bir milimetrenin binde biri büyüklüğünde DNA adı verilen damlacık, fosfor, azot, hidrojen ve oksijen gibi atomlardan oluşan bir zerredir ve bir milyar atomun bir araya gelmesiyle meydana gelir. “İnsan hücresinin tüm kalıtsal bilgilerini taşıyan bu molekül, hücre çekirdeğinin içinde asılı tutulan birbirine sarılı, helezon şeklindeki iki molekül zincirinden oluşur.

Bu sarmal zincir merdiveninin her basamağında, hareket halindeki dört kimyevi bazdan oluşan çift halkalar dizilmiştir. Bunlara adenin (A), guanin (G), sitozin (C), timin (T) adı verilir. Bu bazların milyarlarcası anlamlı bir sıralama ile dizilerek DNA molekülünü oluştururlar. Ve bu çift halkalı bazlarda altmış dört amino asidin şifrelendiği böylece, DNA’nın bazı bilim adamlarına göre 4, bazılarına göre de 64 harfli bir dille konuştuğu tespit edilmiştir. Dört harfle konuşsa bile, bunun ne büyük ve kapsayıcı bir sistem olduğunu anlamak için bilgisayara bakmamız yeterlidir. Çünkü bugün kullandığımız en gelişmiş bilgisayarın belleğindeki bilgi sıfır ve bir (0-1) ile ifade edilir. Yani, belleklerindeki bilgi iki harfle okunur”.³⁸

27. Neml Sûresi 88. âyetinin sözleri de çok ilginçtir: “ … her nesneleri [şeyleri] en güzel, sapasağlam / Yapan, Yüce Tanrı’nın işlerindendir tamam…” ³⁹

Acaba bu kadar mükemmellik; bir raslantının sonucu olabilir mi? Olursa insan neden bu kadar mükemmel nesneler yaratamıyor?

Biz yine DNA’ya devam edelim:

“DNA’da kayıtlı olan bilgiler, akılamaz derecede devasa boyutlardadır. Öyle ki gözle görülmeyen tek bir DNA molekülünde tam bir milyon ansiklopedi sayfasını dolduracak kadar bilgi bulunur.

Evet, her bir hücrenin çekirdeğinin içindeki molekülde, yaklaşık beş milyar bilgiye sahip 1000 ciltlik dev bir kütüphane bulunur. Ve kâinatın Sahibi tüm bu bilgileri, bu muazzam kütüphaneyi yağ, protein ve suyun oluşturduğu bir mikron [milimetrenin binde biri] büyüklüğünde bir moleküle yükleyip sığdırmıştır. (Hazma Kılıç, s. 154).

Bunca bilgiyi bir milimetrenin binde birine sığdıran Tanrı, evrenin yaratılışından sona ermesine değin yaşayacağı tüm olayları, en ince ayrıntısına değin, neden Levh-i Mahfûz’a⁴⁰ sığdırmasın ki? Sakın DNA adlı hücre Levh-i Mahfûz’un kendisi veya minyatürü olmasın?

Kur’ân-ı Kerîm’in birçok âyetinde Levh-i Mahfûz hakkında hüküm vardır. Biz buraya 10. Yûnus Sûresi 61. âyetinin son bölümünün sözlerini alacağız: “… Ne yerde ne de gökte bir zerre [molekül] ağırlığı / Nesne gizli kalmaz, hepsini bilir Tanrı. / Bunlardan daha küçük, daha büyük ne olsa / Yoktur ki bulunmasın apaçık o kitapta.” ⁴¹

Kur’ân’ın inmesinden 1400 yıl sonra, Levh-i Mahfûz’un veya Kitâb-ı Mübȋn’in içinde yer alan bilgilerin, milimetrenin binde bir büyüklüğünde olan, insan DNA’sında özetlendiğini öğrendik.

Yüce Tanrı Levh-i Mahfûz veya Kitâb-ı Mübȋn’i tamamladıktan sonra Kün⁴² yani “Ol!” buyruğunu vermiştir. Bilim insanları bu buyruğun çıkardığı muazzam ve mucizevî gürültüye, İlk Patlama ya da Büyük Patlama (İng. Big Bang, Alm. Urknall) adını veriyorlar.

Kur’ân 21. Enbiyâ Sûresi 31. âyeti Büyük Patlamanın oluş biçimini, tabii ki o günün Arabının anlayacağı dille şöyle anlatmıştır: “Görmüyorlar mı kâfir olanlar, göklerle yer / Kapalı iken [yani bir yumak, bir nokta halinde iken] açtık onları birer birer / Diri olan şeye hayat buldurduk sudan / Etmeyecekler midir yine de buna iman?”

Burada bir ayraç açarak, koyu siyah harflerle dizilmiş bölüme dikkatinizi çekmek istiyoruz: Tanrı “diri olan her şeye”, bu arada insana da, “hayat buldurduk sudan” diyerek insanın ilk atalarının suda yaşayan canlılar olduğunu da açıklamaktadır.

Acaba bu büyük patlama ne zaman oldu?

Kur’ân “ Bismillâhirrahmânnirrahîm” (Esirgeyen bağışlayan Tanrı’nın adıyla) sözleriyle başlar. Besmele diye de anılan sözcüğün ilk harfi BE, Arapça adıyla BA’dır. Arapça Ba harfinin altında bir nokta vardır: ب Hazret-i Alî, “Ben Ba harfinin altındaki noktayım” der. Ebû Turab’ın (Toprak Babasının), yani Alî’nin sözünü ettiği nokta tüm evreni (on sekiz bin âlemi) kendinde toplamıştır. Bu nokta uzatıldığında sonsuza değin uzayacak olan bir çizgi meydana gelir. Bu çizgi üzerinde herhangi bir nokta esas alınır ve o nokta merkez olmak üzere, bir daire çizilecek olursa bu dairenin çapına zaman adı verilir.

Altmış dakikaya bir saat, almış saniyeye bir dakika, saniyenin altmışta birine de salise denilir. Bunlar zamanın ân’a en yakın uzaklıklarıdır. Çemberin çapı sanal saatin yelkovanı ile birleştiği anda zaman kavramı hemen yok olacaktır. Bu takdirde, yani zamanın durduğu anda, görünmezlik âlemine girilmiş olur.

Tasavvufun ân diye adlandırdığı yer bu merkez noktasıdır. Ve ân-ı dâim diye adlandırılır. Burada bize şu soru sorulabilir: Neden zamân-ı dâim değil de ân-ı dâim? Çünkü ân sabittir. Zaman ise noktanın çevresinde dönen hareketliliktir.

Burada bir ayraç daha açmak istiyoruz: Semâ dönen Mevlevî dervişleri ayaklarının birini sabit tutarlar ve öteki ile dönerler. Bu figürle evrenin yaratılış ânı canlandırılmaktadır. Sabit tutulan ayak ân-ı dâim’i simgelemektedir.

Allah ân’dadır. Öyle olduğu için de Kün, yani “Ol” buyruğunu verir vermez (bi­lim insanlarının dili ile büyük patlama olur olmaz) oluşum başlamıştır.

“Ol” buyruğu ile oluşan şey hemen kendi zıddını yaratmıştır. Bu iki çelişki, yeni bir oluşuma neden olmuştur. Yeni oluşum oluşur oluşmaz hemen kendi zıddını yaratmıştır. Bu demektir ki her ân, ân-ı dâim’dir. Evren ve evrenin en küçük parçası her an aksiyon-reaksi­yon çelişkisini ve yeni yeni oluşumları yaşamaktadır.

Kur’ân-ı Kerîm, 43. Zuhruf Sûresi 12. âyetinde şunları buyurmaktadır: “ Ve O [Allah] bütün karşıtları da yaratandır” (Muhammed Esed s. 815). Tırnak içinde sunduğumuz yorumu yapan Muhammed Esed, aynı sayfada yer alan on numaralı dipnotta da şunları yazmıştır: [Taberi ayetin bu bölümünü şöyle yorumlamıştır:] “Bütün varlıklar evreninde âşikâr olan çift kutupluluğu açıklar “ .

Elmalılı M. Hamdi Yazır da bu konuda şunları söylemektedir: “Burada ezvâc [çiftler], eşyanın tür ve sınıfları veya genel olarak karşılıklı şeyler ile yorumlanmıştır. Râzî‘nin aktardığına göre ….. Allah’ın dışında her şey çifttir. Yalnız Hak Teala zıt ve benzerden uzak tek bir ferttir”. (M. Hamdi Yazır, c. 6, s. 374).

Hz. Alî de bu Tanrı buyruğuna dayanarak oluşumun çelişkilerin ürünü olduğunu şu nutku ile açıklamaktadır: “Yüce tanrı her şeyi çift yaratmıştır”. Yani her etkinin (aksiyonun), bir de tepkisi (yani reaksiyonu) vardır.

Zaman; sonsuz bir hızla ve kesintisiz olarak sürüp giden sürekli yaratılıştan, yani ân-ı dâim’den bizim algıladığımız bir bölümdür. Bunu bir örnekle açıklayalım: Kulağımızın duyabildiği ses frekansları ses şiddeti bellidir. Ses belirli bir frekans aralığının üstüne çıkar veya belli bir şiddetin altına inerse, biz o sesi duyamayız. Ama o ses dalgaları, biz duymasak bile, yayılmaya devam etmektedir.

Bizim kaybolduğunu, yani sustuğunu sandığımız ses dalgaları, aslında kaybol­mamış­tır. Onlar algılama kapasitemizin dışına çıkmıştır ve ân’da toplanmıştır.

Bektaşîliğe göre; bu evrende yaratılış (bilim insanlarına göre evrim) her an sürmek­tedir. Yaratılış sürerken yaratılanlar da yok olarak aslına (yani Tanrı’ya) dönmektedir. Yaratılışın da, yok olu­şun­ da, hızı sonsuzdur.

Tüm bunlar ne kadar zamanda oluyor? diye soruluyorsa içinde bulunduğumuz zamanın sonsuzda birinde…

Hz. Alî sürekli yaratılışı şu sözlerle anlatmaktadır: “O öylesine bir Yaratıcı’dır ki, her an yaratmaktadır ve tedbir, tasarruf etmektedir.” ⁴³ Okuyucunun dikkatini bir şeye çekmek isteriz: Bu sözleri söyleyenin elinde ne elektronik mikroskop ve ne de elektronik teleskop vardı. O neredeyse çok az değişen, kışı ile yazı arasında fazla fark bulunmayan, tekdüze bir coğrafyada yaşıyordu.

Bektaşîlikte şöyle bir aforizma vardır: Geçmiş geçtiği için yok olmuştur. Gelecek gelmediği için yaşanmamıştır. Öyleyse sadece hâl (şimdiki zaman) vardır. Bu nedenle Bektaşîliğin bir adı da Ehl-i Hâldir. Bektaşî babaları evlatlarına sık sık “Evlat! Ân bu ândır / Ân bu ân.” derler.

Acaba bu evrende bir başıbozukluk mu egemendir? Ya da yaratılış önceden saptanan kurallar gereği mi olmaktadır?

Biz Bektaşîler evrimin, önceden saptanan ve adına doğa yasaları denen yasalar gereğince gerçekleştiğine inanırız. Bizi bu inanca götüren Kur’ân-ı Kerîm’in çeşitli âyetleridir. Bu âyetler evrimin Tanrı’nın saptadığı yasalar gereği gerçekleştiğini söylemektir.

Bu âyetlerden birkaç örnek vereceğiz:

* Plan ve tasarımını göklere uygulayıp onları yedi gök şeklinde düzenleyen O’dur (Tanrı’dır) (2. Bakara Sûresi 29. âyet)

* Her şeyi yaratan ve her şeyi belli bir yasalar örgüsüne göre düzene koyan O’dur. (25. Furkan Sûresi 2. âyet)

* O ki (her şeyi yaratmakta) ve amacına uygun şekiller vermektedir. (87. Alâ Sûresi 2. âyet)

* O ki bütün varlıkların doğasını [tabiatını] belirlemekte ve onu (hedefine doğru) yöneltmektedir. (Aynı Sûrenin 3. âyeti)

* Güneş de kendisi için kararlaştırılmış bir yasa ile cereyan eder. (36. Yâsin Sûresi)

Sayın Demirsoy aşağıdaki soruları sorarak, üstü kapalı biçimde inançlarımızı küçümseyerek alaya almaktadır:

*Acaba doğaüstü güç [Yani bize göre yüceler yücesi Tanrı] insanın sosyal yaşama geçişini bilmiyor muydu?

* Eğer bir varlığı korkularından arındırmak için tasarım yapmış olsaydınız, iki paralık sifinkter (kapak) sorunları [prostat hastalığı sorununu] çözerdiniz.

* Neredeyse her üç kişiden biri omurga rahatsızlığı çekmektedir. Diğer canlılara bakıyorsunuz beli kayan canlı yok gibi. İnsana eziyet niye? vb. vb.

Bu sözlerin tümü gerçek İslâm hakkında yeterli bilgiye sahip olmamaktan kaynaklan­maktadır. Eğer sayın Ali Demirsoy ve arkadaşları İslâmı sokaktaki insandan veya cami hoca­sın­dan değil de Kur’ân’dan öğrenmiş olsalardı; o zaman Tanrı’nın yaratılış tasarımını yap­mak­tan ve Ol buyruğunu vermekten başka bir işlevinin olmadığını ve bilerek yaratılışın evrimleşme­si­ne el atmadığını öğrenirlerdi.

Kur’an-ı Kerîm çeşitli âyetlerinde, evrende ve onun evriminde bir keyfilik olma­dığını, her ikisinin de, Tanrı tarafından saptanan bir kural içinde çalıştığını söylemek­tedir. Bu âyetlerin bazıları aşağıda sunulmaktadır:

* 48. Fetih Sûresi 23. âyetinin sözleri söyledir: “Allah’ın öteden beri sürüp giden yasası budur. Allah’ın o kanununda bir değişiklik bulamazsın” ⁴⁴

* 35. Fatır Sûresi 48. âyetinin son bölümünün sözleri de şöyledir: “Fakat sen Hakk Çalab’ın kanununda değişme / Yargısında döneklik göremezsin bir işte”.

Ne doğanın ve ne de doğayı yönlendiren yasaları yaratan Tanrı’nın yasalarında bir değişme olamaz. Biz bu âyetlerden şu sonucu da çıkartıyoruz: Her şeye kadîr olan Yüce Tanrı bile kendi yasalarını değiştiremez. Değiştirdiği anda kıyamet kopar. Çünkü Tanrı’ya keyfilik asla yüklenemez. Bu buyruklardan hareketle doğa yasalarına aykırı olan mucizelerin gerçekleşeceğine inanmıyoruz. Kûr’ân’da anlatılan mucizelerin bâtınî anlamları olduğunu ve onların zâhirȋ anlamlarının halk için söylendiğini ileri sürüyoruz.

Kur’ân-ı Kerim’e göre insanın yaratılışı bir evrim sonunda gerçekleşmiştir.

Kurân 76 Dehr (İnsan) Sûresi 1. âyetinde, insanın bir evrimin ürünü olduğu, kısmen zâhirî ve kısmen de bâtınî sözlerle açıklanmıştır. Konunun inceliğini düşünerek üç ayrı Kur’ân meâlinden buraya aktarmalar yapacağız:

I. “ Gerçekten insan üzerinde Dehir’den [Dünya’dan] bir süre geçti ki, o zaman bahse değer bir şey değildir” (M. Hamdi Yazır, c. 8, s. 189)

Bu âyeti yorumlayan M. Hamdi Yazır şunları söylemektedir: “Kısacası insan bi-zâtihi [kendiliğinden] lî-zâtıhi [kendiliğinden] kâmil ve mevcut ve kadim olmadığı gibi, bir anda yaratılmış basit bir varlık değildir. İnsan dehrin [dünyanın] başından beri devir devir, tavır tavır yaratılagelmiş, zikredilmeyen şeylerden süzülüp birbirlerine katıla katıla birleştirilmiş ve terbiye edile edile bir takım vasıflar ve hassasiyetler [özellikler] eklenerek yetiştirilmiş emsâcdan [karışımdan] meydana gelen bir nutfeden [spermden] yaratıldı”. (M. Hamdi Yazır, c. 8, s. 193)

II. Doç. Dr. Bedri Noyan Dedebaba manzum meâli de şöyledir: “İnsan vaktinde, öyle devirler geçirdi ki / Söz konusu olacak bir şey olmadı gibi” (B. Noyan, s. 613)

III. Muhammed Esed meâlinin sözleri de şöyledir: “insan(ın tarih sahnesinde görünmesin)den önceki dönem, sonsuz bir zaman kesitinden ibaret (değil) midir; insanın henüz dikkate değer bir varlık olmadığı (bir zaman kesiti)” ⁴⁵

Aslında Hazret-i Âdem’in (Âdem atamızın) ilk insan olmadığı ve ondan önce de bu dünyaya insanların geldiği (yaratıldığı) Kur’ân-ı Kerîm’de herkesin anlayacağı bir dille açıklanmıştır:

2. Bakara Sûresinin 30. âyetinin sözleri şöyle başlar: “Hani bir gün Çalap’ın demişti meleklere: / “Yeryüzünde bir arda [halife] koyacağım kendime.”/ Melekler demişlerdi: “Yâ Rab, bunlar her yere / Fesat ateşini yakar, kan dökerler korkarız / Bizler sana hamdedip seni kutlular kuluz, / Seni her kötülükten arı-duru buluruz.”

Burada koyu siyah harflerle dizilen bölüme, okuyucumuzun dikkatini çekmek istiyoruz:

Eğer bizim atamız olan Hazret-i Âdemden önce bir Âdem yaşamamışsa; Melekler yaratılacak olan Âdem’in kan dökeceğini, fesat ateşi yakacağını nereden bilecekler? Bu soruya “ eve bilebilirler” diye yanıt vermek olanaksızdır. Çünkü Yüce Tanrı melekleri geleceği bilebilecek şekilde programlamamıştır. Hatta onlar Hz. Âdem’in bildiği “Eşyanın isimlerini” , yani evrenin sürekli yaratılmasını sağlayan doğa kanunlarını (Sünnetullâh’ı) bile bilemiyorlar (Bakınız: 2. Bakara Sûresi, 31 ve 32. âyeti).

Öyleyse Kur’ân’a göre, bu dünyaya bizim atamız olan Âdem’den önce de Âdem gelmiş, önceki insanlar, “fesat ateşini” yakmışlar, “kan dökmüşler”; bu nedenle de Tanrı onları yok etmiş. Melekler bu geçmişi bildikleri için, deneyimlerine dayanarak, uyarıda bulunmaktadırlar.

Nitekim büyük İslâm bilgini İmam Ca’fer-i Sâdık, “Âdem’den önce kim vardı?” diye soru soranlara şu yanıtı vermiştir : Âdem’den önce Âdem”; “ondan önce de Âdem.” “Ondan önce kim vardı?” diye yine sorulunca sürekli olarak “yine Âdem” diye yanıt vermiştir. ⁴⁶

İlginçtir, Hz. İmam’ın görüşüne koşut bir görüşü de Diyanet İşleri Başkanlığı yapmış Elmalılı M. Hamdi Yazır tarafından da paylaşılmıştır (Elmalılı M. Hamdi Yazır, c.1, s. 235).

Bu örnekler, insanın bir evrimin ürünü olduğu görüşünü, Kur’ân-ı Kerîm’in de kabul ettiğini göstermektedir. Hatta yukarıda sunulan analiz, İslâm Dininin Darvin’den çok çok ileride olduğunu göstermektedir.

Söze başlarken bir atasözünü anımsatmıştık. Bu atasözü “yarım hoca dinden / yarım hekim candan eder” diyordu. Acaba sokakta gezen insandan veya cami hocasından anlattığı İslâmdan hareketle, uygarlıklar yaratmış ve insanlığa “en az dört yüz yıl kazandırmış”⁴⁷

İslâm dinini hafife alan bir biçemle eleştirenler ya da incitenler bu atasözünü hak etmiyorlar mı?

Bitirirken

Hangi inançtan olursa olsun; ya da inançlara, dinlere karşı hangi konumda (uzaklıkta veya yakınlıkta) olursa olsun insan, kendisini hayvandan ayıran özel durumunun ve yeteneklerinin farkında olmak ve hayat(ın)a bir anlam vermek zorundadır. Bu, insan olmanın bir gereğidir. Bilim ve teknolojinin geometrik bir hızla ilerlediği ve ilerleyeceği 21. yüzyılda da “hayata anlam verme” konusu gündemden hiçbir şekilde düşmeyecektir. İnsan bilim ve teknolojide ilerlemeler kaydettikçe hayata anlam vermesi de genişleyecek ve nitelik değiştirecektir. Bu süreçte her zaman için bilimin tıkandığı, ilerleyemediği anlar olacaktır. İşte böylesi durumlarda devreye inanç ve/ya din, devreye girecektir.

Zamanında çağına ivme getirmiş olan inanç sistemleri içinde, zamanla donuklaşıp tutuculaşabilen akım ve kesimler olabilir. Bunlar, bu tutuculaşmanın sonucu olarak da hayata anlam verme işlevini yitiririp çağının gerisine düşebilirler. Musevȋlik, Hıristiyanlık ve İslâmiyet içinde de bu türden çeşitli tutucu, şekilci akımlar (mezhepler ve mezhep benzeri yapılanmalar) ortaya çıkması olağandır. İşin doğası gereğidir. Ama unutmamak gerekir ki, belli bir tutucu/şekilci kesimden hareketle bu tutuculuğu ve şekilciliği o dinin tamamına yüklemek –en hafif deyimiyle– insafsızlıktır.

İslâmiyetin Horasânȋ ve Türk yorumu olan ve akılcılık yolunda yürüyen Bektaşȋlik, bilimle kesinlikle çatışmaz, tam tersine onunla tam bir uyum içindedir ve gücünü, güncelliğini, en önemlisi de feyzini bilimden alır. Unutulmasın ki, bu yola ve inanca ismini veren büyük Türk ulusu Hacı Bektaş Veli’nin de Makalat adlı temel eserinde belirttiği gibi İmân akıl üzeredir.

Dipnotlar 

1 Şakir Keçeli, Araştırmacı yazar, Bektaşi babası; Dr. Özgür Savaşçı, Münih Ludwig-Maximilian Üniversitesi, Türkoloji Bölümü Türkçe ve Osmanlıca doçenti.

2 İnsanlığın yaşadığı çoktanrılı dinlerden tektanrılı dinlere doğru gelişimi, Kur'ân-ı Kerîm 6. En'âm Sûresi 74- 84. âyetlerinde Hz. İbrâhim’in yaşam öyküsü ile birlikte anlatılır. Bu nedenle yukarıda sunduğumuz açıklama Kur’ân’a aykırı değildir. İslâmın şekilci yorumcuları (sözelciler, şeriatçılar) bu görüşte değillerdir. Çünkü onlara göre, “ ilk ve son din İslâmdır ve İslâmdan başka bir din yoktur”.

Milli Eğitim Bakanlığı Talim Terbiye Kurulu, Şakir Keçeli’nin kaleme aldığı Alevilik ve Bektaşilik Açısından Din Kültürü ve Ahlâk Bilgisi adlı yapıta verdiği yanıtta, İslâmdan başka din yoktur “ demiştir.

3 Üzülerek ifade edelim ki, Hünkâr’ın bu özdeyişi çoğuzaman sadece ara-bul biçiminde, eksik olarak dile getirilmektedir.

4 Türkçeye spontan olarak çevirdiğimiz bu sözün Almancası şöyledir: “Der erste Trunk aus dem Becher der Naturwissenschaft macht atheistisch, aber auf dem Grund des Bechers wartet Gott.”

5 Büyük Larousse Sözlük ve Ansiklopedisi, İstanbul 1986, c. 4, s. 1625. Her ne kadar bu maddede Büyük Patlama’nın 12 milyar yıl önce meydana geldiği yazılıyorsa da, biz bunu 13,7 milyar yıl olarak güncelleştirdik.

6 Hak Dîni Kur'ân Dili, Elmalılı M. Hamdi Yazır, Çelik – Şûra yayınlar, İstabul, c. 5, s. 266.

Ayrıca Bakınız: Kur'ân Mesajı, Muhammed Esed, İşaret Yayınları, s. 548- 549.

7 Doç. Dr. Bedri Noyan Dedebaba, bu olayı, Bektaşîlik açısından şöyle anlatmaktadır:

“Her nesne kendisine karşıt olan ile meydana çıkar. Salt Varlık (Vücûd-u mutlak)’da kendisine karşıt olan Adem-i mutlak [mutlak yokluk] ile karşılaşınca evren tecelli etmiştir. Buradaki Adem-i mutlak (kesin yokluk) sözünü, elbette bir mevcûd olarak ele alamayız, zâten ismi üzerindedir.” Bakınız: Doç. Dr. Bedri Noyan Dedebaba, Bütün Yönleriyle Bektâşîlik ve Alevîlik, Ardıç Yayınları, İstanbul 1999, c. 2, s. 64 vd.

8 Kaynak: Harald Lesch / Jörn Müller, Kosmologie für helle Köpfe. Die dunklen Seiten des Universums (Aydın Kafalar için Kozmoloji. Evrenin Karanlık Yanları), 2. baskı, Goldmann Yayınevi, Münih 2006, s. 57.

9 Panteizm karşılığı olarak dilimizde tümtanrıcılık terimi de kullanılmaktadır.

10 Steven Weinberg, Die ersten drei Minuten: Der Ursprung des Universums (İlk Üç Dakika: Evrenin Kökeni), 6. baskı, dtv Yayınevi, Münih 1986. İngilizcesi The First Three Minutes. A Modern View of The Origin of the Universe. adıyla 1977 yılında, Türkçesi ise İlk Üç Dakika adıyla Tübitak yayınları arasında 1996 yılında yayımlanmıştır. Zekeriya Aydın ile Zeki Aslan’ın dilimize kazandırdığı bu yapıtın Türkçesini okuma zaman ve olanağımız ne yazık ki olmadı. Steven Weinberg’in önsözde söyledikleri: "İlk saniyenin, ilk dakikanın, ya da ilk yılın sonunda evrenin neye benzediğini söyleyebilmek müthiş bir şeydir. Bir fizikçi için, işleri sayılara dökebilmek, falanca zamanda evrenin sıcaklığı, yoğunluğu ve kimyasal bileşimi filanca değerdeydi diyebilmek keyif vericidir. Doğru, tüm bunlardan kesin olarak emin değiliz. Ama artık bu tür şeylerden çok güvenle olmasa da söz edebilmemiz heyecan vericidir. Okuyucuya iletmek istediğim işte bu heyecandır." S. Weinberg

11 Tâgût: Şeytanlar, falcılar, sihirbazlar, putlar, cinler, azgınlar anlamına gelen bir sözcüktür. Aslında insanları dosdoğruluk yolundan ayırma girişimlerinin tümü Tâgûttur.

12 Kur'ân-ı Kerîm, Manzum Meâl, Hazırlayan Doç. Dr. Bedri Noyan Dedebaba, Ardıç Yayınları, Ankara 2007, s. 43.

13 Şefkat (Şefakat): Acıyarak, esirgeyerek sevme anlamına gelen bir sözcüktür.

14 Şân-ı İlâhi: Şanlı (Yüce) Tanrı anlamına gelen bir tamlamadır.

15 K. Marks - F. Engels, Din Üzerine, Sol Yayınları, Ankara 1995, s. 140’dan esinlenerek bu sözleri yazdık.

16 Ayrıntılı bilgi için: Corci Zeydan, İslâm Medeniyet Tarihi, Üç Dal Neşriyat, İstanbul, c. 3, s. 108 vd.

17 Henry Corbin, İslâm Felsefe Tarihi, İletişim Yayınları, İstanbul 2001, c. 1, s. 23.

18 Abdullah ibni Abbas: Hz. Peygamberimizin amcası Abbas’ın oğludur ve İslâmın bütün mezhepleri onun güvenilir bir hadisçi olduğuna inanır.

19 Bu âyetin sözleri şöyledir: “Yüce Hakk O Tanrı ki yedi kat gök yarattı / Yerden de bir mislini yaratıp buna kattı. / O’nun buyruğu bunlar arasında egemen, / Bu böyle ki, sizler de anlayasınız hemen, / Hakk’ın gücü her şeye yeter, artar… / Ve Tanrı bilgisiyle her şeyi tamam kavrar”.

20 Buna benzer bir açıklamayı 4. İmam Zeynel-Abidin Hazretleri yapmıştır. Çünkü Hz. İmam, “bildiklerimin tümünü size açıklasam, bana kâfir der ve katledersiniz” diye buyurmuştur.

21 Ahi Evren (Şeyh Nasîrü’d-din Mahmud el-Hoyî [Nasrettin Hoca] ), Tabsirâtü’l-Müntehi, Yeni Harflere Çeviren Prof. Dr. Mikail Bayram, NKM Yayınları, İstanbul 2008, s. 165.

22 Bu meâl Filozof Rıza Tevfik Bölükbaşı’na aittir. Bu meâle en yakın meâl İsmail Hakkı İzmirli’nin meâli’dir. Bakınız: Kur’ân-ı Kerîm ve Türkçe Anlamı, Eren Yayınları, İstanbul, s. 533.

23 Tırnak içinde sunulan bilgiler için bakınız: Osman Gürel, Yaşamın Kökeni, Pan Yayıncılık, İstanbul 1999, s. 48.

24 Aslında şimdi de O’ndan başka bir şey yoktur. Ama bu tez, ayrı bir makalenin inceleme konusudur.

25 Âma: bu terimin söcük anlamı, yoğun ve karanlık, bulut, hafif ve ince buluttur. Tasavvufta, Allah’ın yaratılıştan önceki dünyası. İslâmi bir dille, Ahâdiyet Mertebesidir. Bu mertebede Allah’ı Allah’tan başkası tanıyamaz. Bu döneme Amâ-i Mutlak, Gaybu’l-Gayb ve Hakikatü’l-Hakâik adları da verilir.

26 Rıza Tevfik Bölükbaşı, Ceride-i Sufiyye, Yeni Harflere Çeviren: Doç. Dr. Abdullah Uçman, MEB Yayınları, İstanbul 2001, s. 235-236. Şakir Keçeli tarafından bugünün diline çevrilmiştir.

27 Rıza Tevfik Rahmetli bu iki dizenin Farsçasını da vermiştir. Farsça aslı şöyledir: “Kumâr-ı aşk bâhiş mî-bâ / Nevâ-yı dil-beri bâ hiş mî-saht”.

28 Tırnak içindeki sözler Âşık Hüdai’ye aittir. Bu sözlerin geçtiği kıtanın anlamı şöyledir: “Bütün evren semah döner / Aşkından güneşler yanar / Aslına [Tanrı’ya] ermektir hüner / Beş vakitle avunmayız.”

29 Tırnak içindeki bu sözler bir Hadis-i kudsînin sözleridir. Hadis-i kudsîler Kur’ân âyetleri düzeyindedir. Ama Medrese ulemâsı (şeriat ehli) bu hadisin varlığını kabul etmezler.

30 Tırnak içindeki sözler Âşık Veysel’e aittir. Bu sözlerin geçtiği kıtanın tamamı şöyledir: “Güzelliğin [on] para etmez / Bu bendeki Aşk olmasa. / Eylenecek [oturacak, ikamet edecek] yer bulaman / Gönlümdeki köşk olmasa.”

31 Üzerinde durduğumuz bu iki hadis için bakınız: Dr. Seyit Avcı, Sûfîlerin Hadis Anlayışı Bursevî Örneği, Ensar Yayıncılık, Konya 2000, s. 205 vd.

32 Bu sözlerle Hz. Peygamber’in miracı anlatılmaktadır. Kur’ân da “ yaklaştı [ev edna] yaklaştı… iki karışa [kabe kavseyn] kadar” der.

33 Aleviliği yaşamayan, onun hakkında ciddi bir risale bile okumayan, ama buna karşın sayfa sayfa kitap yazanlar , Bektaşilikten nasip alıp babalığa kadar yükselen Edip Harabi’yi bu sözlerinden dolayı kendilerine eş edinirler.

34 Bu sıfatlar için bakınız: Şakir Keçeli-Aziz Yalçın, Alevîlik ve Bektâşîlik Açısından Din Kültürü ve Ahlâk Bilgisi, Ardıç Yayınları, Ankara 1996, s. 93 vd.

35 Tırnak içinde aktardığımız bu sözler Hakk’ın rahmetine kavuşan Abdülbâki Gölpınarlı tarafından Hz. Alî Divânı’nda bulunan dörtlüklerden yazılmıştır. Bu nedenle de tırnak içinde sunduk.

36 Hazret-i Alî Divânı, Hazırlayan: Müstakimzâde Süleyman Sââdeddin Efendi, Der Yayınları, İstanbul, s. 271.

37 Pîr Evi’nde (Hacıbektaş Müzesi’nde) Balım Sultan Yatırı’nın bulunduğu yerin sağ tarafında duvarda çeşitli tablolar vardır. Bu tablolardan birisi insan vücudunun resmidir. Bu resmi yapan derviş, vücudumuzdaki hangi noktanın, evrenimizde bulunan hangi yıldıza veya maddeye karşılık olduğunu bildirmektedir. Bu tablonun gizi halen çözülememiştir.

38 Hamza Kılıç, Melâmetin Temel İlkeleri ve Günümüzde Melâmet, İnsan Yayınları, İstanbul 2008, s. 153- 154.

39 Bu âyetin başında da, “dağların durmadan yürüdüğü” söylenir. Kur’ân’ın inmesinden bin yıl sonra kıtaların hareket halinde olduğu saptanabilmiştir.

40 Levh: Üstüne yazı yazılabilen düzey (levha). Levh-i Mahfûz: Tanrı’nın evrensel olarak kıyâmete değin geçecek bütün olayları ve bütün yaratıkların kaderlerini, önceden saptayıp yazdığı, büyük ve evrensel kitap. Orhan Hançerlioğlu, İslâm İnançları Sözlüğü, Remzi Kitabevi, İstanbul 1984, s. 285

41 Bedri Noyan Dedebaba âyette geçen “kitab-ı mübȋn” sözlerini kitapta diye çevirmiştir. Dedebaba hece ölçüsünü yakalamak durumunda olduğundan kitâb-ı mübiyn sözcüğünü açıklayamamıştır. Kitâb-ı Mübȋn’in diğer bir adı da Levh-i Mahfûz’dur.

42 Kün sözcüğü Bektaşîlik literatüründe hem Kün ve hem de Kaf ü Nûn şeklinde geçer. Arapçada Ol sözcüğünün karşılığı Kün’dür. Kün (كن) sözcüğü ise, Kaf (ك) ve Nûn (ن) harfleri ile yazılır.

43 Hazret-i Alî, Nehcü’l-Belâga, Hazırlayan Abdülbâki Gölpınarlı, Der Yayınları, İstanbul, tarih yok, s. 38.

44 Bu âyetin anlamını bilerek şu yapıttan aldık. Çünkü bu yapıtın yazarı Bektaşî değildir: Elmalılı M. Hamdi Yazır, Hak Dîni Kur’ân Dili, Çelik-Şûra Yayınları, İstanbul, c. 6, s. 495.

45 Muhammed Esed, Kur’ân Mesajı (Meâl-Tefsir), İşaret Yayınları, İstanbul 2002, s. 985.

46 Dr. Ali Şeraiti, Dinler Tarihi, Kırkanbar Kitapliği, İstanbul 2004, s. 256.

47 Tırnak içindeki sözler Karl Marx ve Fredirch Engels’e aittir. Ayrıca İslâm dinini ve onun yarattığı uygarlığı göklere çıkartan ve ünlü Alman Sosyalisti August Bebel’in şu yapıtını salık veririz: Hz. Muhammed ve Arap İslâm Kültürü Dönemi, Bordo Siyah Klasik Yayınları, İstanbul 2003. Bu yapıt Alan Yayıncılık tarafından da yayımlanmıştır.